Әдіснама
Aetheris шикі сигналдарды платформада көретін индекстерге қалай айналдырады — және бірдей маңыздысы: қай қабаттар өлшенеді, қайсысы әлі модельденеді.
Ауа сапасы
Қалалық AQI PM2.5, PM10 және NO₂ концентрацияларынан алынған US EPA 0–500 шкаласымен есептеледі. Тірі деректер Open-Meteo Air Quality API-ден (жаһандық CAMS моделі) келеді және әр кіргенде модельдік базаның үстіне жинақталады; NO₂ көрсету үшін µg/m³-тен ppb-ге аударылады.
Тәуелсіздік
Aetheris — тәуелсіз студенттік жоба. Ол Қазгидрометпен немесе кез келген мемлекеттік органмен аффилиирленбеген, олармен мақұлданбаған және серіктестікте жұмыс істемейді, егер тікелей өзгеше көрсетілмесе. Сайтта, соның ішінде қауымдастықтың далалық есептерінде аталған ведомстволар, кәсіпорындар және мониторинг қызметтері — ашық экологиялық деректердің нысаны ретінде аталған, серіктес, мақұлдау көзі немесе мұнда жарияланғанның рецензенті ретінде емес.
Су, биоалуантүрлілік және өнеркәсіп
Су сапасы (WQI) және өнеркәсіп жүктемесі (IEI) индекстері детерминирленген өңірлік базадан модельденеді — олар үшін тегін нақты уақыт ағыны әлі жоқ, сондықтан оларды өлшенген емес, бағдарлы деп есептеңіз. Биоалуантүрлілік енді екіге бөлінді: картадағы және қала беттеріндегі сақталу индексі (BII) сол модельдік база күйінде қалады, ал қасында GBIF-тен тірі түрлер кездесуінің сигналы пайда болды — әр қаладан 50 км радиуста соңғы 10 жылда жарияланған түрлер мен бақылау жазбаларының саны. Тірі сигнал экологияны ғана емес, бақылау белсенділігін де көрсетеді және BII-ге кірмейді: екеуі қатар шығып, бөлек таңбаланады. Өнеркәсіптік жүктеме үшін әзірге қосылмаған үміткер дереккөз бар: Copernicus Sentinel-5P / TROPOMI жерсерігінің NO₂ және SO₂ бағаналық концентрациялары — олар өнеркәсіптік шығарынды шлейфтерін бақылайды. Оны пайдалану үшін бір REST-сұрау емес, жерсерік кадрларын өңдеу керек (Google Earth Engine немесе баламасы арқылы), сондықтан IEI әзірге модельдік күйінде қалады. Су сапасы үшін Қазақстан бойынша қажетті егжей-тегжейлі тегін нақты уақыт дереккөзі мүлдем табылған жоқ. Осы олқылықтың қасында аспап та, модель де емес жалғыз көрсеткіш тұр: қала бойынша санаттар мен ауырлық бойынша соңғы 30 күнде жинақталған, «Live · қауымдастық» деп белгіленген қауымдастықтың далалық есептері. Ол нақты әрі өзекті, бірақ өзін-өзі есептеу: ешбір аспаппен тексерілмеген және кім қарайтынына тәуелді — есебі жоқ қала таза қала емес, одан ешкім жазбаған. Ол модельдік WQI-дың қасында тұрады және оған кірмейді. Есептердің бес мәртебесінің бірі болады — олар төмендегі «Қауымдастық есептерінің мәртебелері» бөлімінде толық сипатталған.
Қауымдастық есептерінің мәртебелері
Есеп бес мәртебеден тұратын бекітілген сөздік бойынша жүреді, ал онда жоқ нәрсе әдейі жоқ. ① «Отправлен» — әдепкі мәртебе және есептің өзі туралы айтатынының бәрі: сақталған, ешкім оқымаған. ② «AI-контекст добавлен» дегені — Aetheris Analyst оның қасына тірі өлшем қойды: ауа мен өнеркәсіптік шығарындылар үшін ең жақын Open-Meteo/CAMS станциясы, биоалуантүрлілік үшін GBIF кездесу жазбасы. Бұл контекст қала беттері пайдаланатын дәл сол ағындардан бет жүктелгенде браузерде есептеледі, сондықтан ол ешқайда сақталмайды және ешбір клиент дерекқорға платформаның атынан тұжырым жаза алмайды; оның үстіне бұл — есеп берілген сәттегі емес, «дәл қазіргі» өлшем, және блок бұл туралы тікелей айтады. Фотосуреттерді жерсерікпен салыстыру жоқ, оны бейнелейтін бос орынбасар да жоқ: ол үшін жобаның қолы жетпейтін ажыратымдылық пен түсіру жиілігі бар коммерциялық мұрағаттар керек. ③ «Corroborated сообществом» — бұрыннан бар ереже: бір қалада бір санат бойынша 72 сағат ішінде екі не одан көп түрлі құрылғы хабарлайды. Бұл адамдардың растауы, верификация емес: екеуі бірдей қателесуі мүмкін және оларды ешбір аспап тексермеген. ④ «Передано в акимат/эко-инспекцию» деректердің мемлекеттік органға берілгенін тіркейді, кім, қашан және қайда бергені ашық журналда сақталады; бұл — есеп тарихындағы оқиға, оны бағалау емес, әрі алушының қалай, тіпті жауап бергені туралы ештеңе айтпайды. ⑤ «Ответ организации» платформада болуға келіскен ұйым пікір қалдырғанда ғана пайда болады — ол сөзбе-сөз және ұйым аты көрсетіліп келтіріледі. ④ мен ⑤-ті тек сервистік кілті бар команда мүшесі қоя алады: оларды жазатын дерекқор функцияларының анонимді келушілер үшін орындау құқығы алынып тасталған, сондықтан ешкім өз есебін мемлекеттік органға берілген деп белгілей алмайды және одан жауап ойлап таба алмайды. «Тексерілді» және «шешілді» мәртебелері жоқ. Aetheris-те модераторлар жоқ, далалық есептің артында аспаптық тексеру жоқ және верификация үшін заңды жауапкершілік жоқ — сондықтан платформа осы үшеуінің бірде-бірін мәлімдейтін сөзді баспайды.
Жиынтық тәуекел
Экологиялық тәуекел индексі (ERI) қабат индекстерін өңірлік климаттық тәуекел салмақтарымен әр қалаға арналған бірыңғай 0–100 бағаға біріктіреді.
Валидация
Модельдік мәндер, тірі деректер және қауымдастықтың далалық есептері арасындағы салыстыру ресімделуде. Бұл бөлімде валидация хаттамасы мен белгілі қателік шектері сипатталады. Бүгін бар нәрсе одан тар және онымен шатастырылмауы керек: есептің қасына контекст ретінде қойылған тірі өлшем (② мәртебесі) және тәуелсіз адамдар арасындағы растау (③ мәртебесі). Екеуінің де валидацияға қатысы жоқ.
Eco-Points, дәрежелер және бейджтер
Қатысушылар Eco-Points жинайды: есеп бергені үшін 10, ол «Corroborated сообществом» дәрежесіне жеткенде 25, тіркелген фото ажыратымдылық пен айқындық тексерісінен өтсе 5, өзінің бұрынғы есебі бойынша жаңарту үшін 15. Механика Eco-Points деп аталады, басқаша емес — бұл токен емес, оларды беруге немесе айырбастауға болмайды, ақшалай құны жоқ және платформада ештеңені ашпайды. Aetheris-те аккаунттар болмағандықтан, олар келушінің өз браузерінде сол браузердің есептері бойынша есептеледі және сайт деректерімен бірге өшеді; екі құрылғыдағы бір адам платформа үшін екі қатысушы, ал клиент жазатын өрістерді (фото сапасының белгісі, бастапқы есепке сілтеме) қатысушының өзі мәлімдейді. Дәреже баспалдағы мұнда бұрыннан қолданылған атауларды кеңейтеді — Новичок, Observer I–III, Field Researcher, Eco-Inspector, Sentinel I–III, Constellation — ал бес географиялық бейдж Алматыны, Арал бассейнін, Теміртау–Қарағанды өнеркәсіп белдеуін, Балқаш бассейнін және Каспий жағалауын қамтиды.
Іс-шаралар және чек-ин
Кез келген адам қауымдастық іс-шарасын құра алады және басқасына жазыла алады, тәулігіне бір құрылғыдан үш жаңа іс-шара шегімен. Чек-ин — платформадағы адамның бір жерде физикалық болғанын мәлімдейтін жалғыз нәрсе, сондықтан оның ережелері браузерде емес, дерекқорда тексеріледі: іс-шара пинінен 500 м-ден алыс емес және басталуына бір сағат қалғаннан кейін төрт сағат өткенге дейінгі терезеде. Координаттар бәрібір келушінің құрылғысынан келеді, сондықтан бұл кездейсоқ пен ұқыпсызды тоқтатады, әдейі жалғандықты емес. Тікелей аталған екі белгілі шектеу: қатысушылар лимиті жазудан бұрын тексеріледі, бұғаттау арқылы емес, сондықтан екі адам соңғы орынды бір мезгілде ала алады; және анонимді құрылғы идентификаторын дәлелдеу мүмкін болмағандықтан, жазылуды оны білетін кез келген адам алып тастай алады. Екеуі де платформада нағыз аккаунттар пайда болғанда жабылады. Екі жағдайда да есеп деректеріне қол жеткізуге болмайды.